به گزارش روابط عمومی بنیاد حامیان دانشگاه تهران، سید جعفر شهیدی در واپسین روزهای زمستان سال ۱۲۹۷ خورشیدی، در بروجرد زاده شد. نامش تا دههها بعد، در میان بزرگان دانش و فرهنگ ایران، با افتخار یاد میشد.
زادگاه و تولد
سید جعفر شهیدی، فرزند سید محمد سجادی بود. محلات قدیمی بروجرد شاهد نخستین گامهای او در جهان علم و معرفت بودند. آموزشهای ابتدایی را همانجا آغاز کرد. پس از گذراندن سالهای اولیه تحصیل، راهی تهران شد تا در فضای علمی گستردهتر، مسیر بالندگی را دنبال کند. اوایل زندگی، نام خانوادگیاش سجادی بود، اما در گذر زمان، این نام را به شهیدی تغییر داد و تحت این عنوان، در مراکز علمی و دانشگاهی، نامی معتبر شد.
جستجوی معنای علم و دین
بروجرد، با تمام سنتهای ریشهدار و بزرگان ادبی و علمی خود، شهیدی را به سوی فقه و اصول نیز سوق داد. همان سالهایی که مشق نوشتن میکرد و به معارف ادبی علاقه داشت، روح تشنهی تحقیق و تفکر او، کمکم به سوی علوم دینی کشیده شد. این کنجکاوی او را به نقطهای رساند که تصمیم گرفت سفر کند.
از نجف تا اجتهاد
سال ۱۳۲۰ خورشیدی فرا رسید و با آن، روزی که شهیدی تصمیم گرفت بار سفر ببندد و دل به دیاری بسپارد که قرنها، مأمن اندیشمندان، عالمان و پژوهشگران دین بود. نجف، شهری که با طنین بحثهای علمی و مذهبی زنده بود، و محافلش مکانی مقدس برای جویندگان دانش به شمار میرفت، مقصد او شد.
در محضر بزرگان
در این سالها، شهیدی زیر نظر اساتیدی چون آیتالله سید حسین بروجردی و آیتالله سید ابوالقاسم خویی تلمذ کرد؛ دو دانشمند برجستهای که آثارشان تا به امروز در جهان تشیع مورد توجه است. او در جلسات درس این بزرگان با رویکرد اجتهادی و تحلیلهای تاریخی، ذهنی پویاتر و دیدگاهی وسیعتر نسبت به میراث علمی و دینی یافت. تلاش و پشتکار او چنان بود که بهتدریج توانست به درجهی اجتهاد برسد؛ مقامی که تنها معدودی از طالبان علوم دینی به آن دست مییابند.
بازگشت اجباری
حدود سال ۱۳۲۷ یا ۱۳۲۸ خورشیدی، بیماریای که او را در نجف گرفتار کرده بود، او را ناچار ساخت به ایران بازگردد. روزهای سخت بیماری، او را از ادامه تحصیلات حوزوی بازداشت. با وجود مشکلات جسمی، هرگز از تلاش دست نکشید. پس از بازگشت به ایران، در قم ساکن شد و مدتی را در محافل علمی این شهر سپری کرد. اما شرایط جسمیاش، رفتوآمد به حوزه را دشوار ساخته بود. از این رو، تصمیم گرفت مسیر خود را به سمت تدریس و پژوهشهای دانشگاهی هدایت کند.
شاگردی در محضر بزرگان ادب
او که تا آن زمان به علوم دینی و اجتهاد پرداخته بود، تصمیم گرفت دانش خود را در زمینههای ادبیات فارسی و تاریخ نیز گسترش دهد. این تغییر مسیر، او را به دانشگاه تهران رساند. با اشتیاق فراوان، در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران مشغول به تحصیل شد. در این دانشگاه، او افتخار شاگردی بدیعالزمان فروزانفر و علیاکبر دهخدا را یافت. دو استاد برجستهای که میراث علمیشان در تاریخ فرهنگ و زبان فارسی بیهمتاست.
در جلسات درس فروزانفر، او عمیقاً با متون کلاسیک فارسی و مبانی نقد ادبی آشنا شد؛ در محضر دهخدا، دقت در زبانشناسی و اصول تدوین لغتنامه را آموخت. این دوران، آغاز همکاری او با چهرههای برجستهی ادبیات و فرهنگ ایران محسوب میشد.
اکنون در دنیای دانشگاهی نیز به عنوان یک پژوهشگر برجسته شناخته میشد. از همان سالها، تدریس در دانشگاه تهران را آغاز کرد و کمکم جایگاه خود را به عنوان یکی از استادان برجستهی زبان و ادبیات فارسی تثبیت کرد.
پیوند با مؤسسه لغتنامه دهخدا
حضور در دانشگاه، جعفر شهیدی را به چهرههای برجستهی پژوهشهای زبانی و تاریخی نزدیکتر کرد. برخورد با محمد معین، زمینهی آشنایی او با علیاکبر دهخدا را فراهم کرد.
دهخدا، که در حال تدوین یکی از بزرگترین پروژههای فرهنگنویسی ایران بود، او را به همکاری دعوت کرد. این دعوت، مقدمهای بود برای ورود شهیدی به مؤسسهی لغتنامه دهخدا؛ جایی که سالها، یکی از مهمترین فعالیتهای علمی و فرهنگی خود را در آن رقم زد.
در آغاز، او معاونت این سازمان را بر عهده گرفت و در کنار دهخدا، به بررسی واژهها، تحلیل معنای لغات، و گردآوری اصطلاحات رایج در زبان فارسی پرداخت.
او به تبارشناسی واژگان علاقهی خاصی داشت و تلاش کرد تا در تدوین لغتنامه، دقت نظر ویژهای را اعمال کند. حضور او در این پروژه، به عنوان یک تحلیلگر تاریخی و فرهنگی، تأثیری ژرف بر روند تدوین لغتنامه گذاشت.
دکتر جعفر شهیدی، استادی که فراتر از آموزش بود
پس از دریافت مدرک دکتری در سال ۱۳۴۰ خورشیدی، شهیدی رسماً تدریس را در دانشگاه تهران آغاز کرد. یکی از ویژگیهای تدریس او، روش تحلیلی و نقادانهاش بود؛ او تاریخ را با رویکردی علمی میکاوید و از زوایای تازه به تحلیل مینشست.
یکی از مهمترین آثار دکتر جعفر شهیدی، ترجمهی نهجالبلاغه بود.کتابی که حاوی سخنان امام علی (ع) دربارهی عدالت، حکمت و سیاست است. این ترجمه، به دلیل دقت و زیبایی زبانی، در سال ۱۳۶۹ خورشیدی، جایزهی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران را دریافت کرد. ویژگی برجستهی این ترجمه، روان بودن متن، حفظ زیبایی ادبی و ارائهی تفاسیر دقیق بود که باعث شد اثر او همچنان یکی از معتبرترین ترجمههای نهجالبلاغه در زبان فارسی باقی بماند.
به واسطهی سالها تدریس و پژوهش در دانشگاه تهران، دکتر جعفر شهیدی به عنوان استاد ممتاز این دانشگاه معرفی شد. تدریس او در حوزههای ادبیات فارسی، تاریخ اسلام، و زبانشناسی مورد توجه دانشجویان و استادان بود و او همواره به عنوان یکی از چهرههای تأثیرگذار آموزش عالی ایران شناخته میشد.
وقف خانه برای کتابخانه
یکی از برجستهترین اقدامات دکتر سید جعفر شهیدی، توجه ویژهی او به فرهنگ مطالعه و پژوهش بود. او که سالها در کتابخانههای معتبر جهان به تحقیق پرداخته بود، به نقش کتاب و دانش در پیشرفت جوامع اعتقاد راسخی داشت.
در سال ۱۳۷۴ خورشیدی، شهیدی منزل مسکونی خود را به شهرداری تهران اهدا کرد تا به کتابخانهای عمومی تبدیل شود. این کتابخانه، که در محلهی نارمک تهران قرار داشت، بعدها به نام کتابخانهی عمومی دکتر جعفر شهیدی نامگذاری شد. پس از درگذشت او، اتاقی در این کتابخانه به موزهای کوچک اختصاص یافت که شامل دستنوشتهها، کتابها و برخی از آثار برجستهی علمی او بود.
بخشش و وارستگی
یکی از ویژگیهای اخلاقی برجستهی شهیدی، بیاعتنایی به مسائل مادی و تجملات بود. او که فرزندش سید احسان شهیدی را در جنگ ایران و عراق از دست داده بود، هرگز از بنیاد شهید هدایا و کمکهای مادی دریافت نکرد. در یکی از موارد، یک یخچال به عنوان هدیهای از بنیاد به خانهی او ارسال شد، اما او نامهای نوشت و درخواست کرد آن را بازگردانند.
در طول سالهای فعالیت علمی، شهیدی بسیاری از دانشجویان و پژوهشگران را بدون هیچگونه چشمداشت مالی راهنمایی کرد. جلسات علمی او در مؤسسهی لغتنامه دهخدا، حتی سالها پس از بازنشستگی نیز برگزار میشد، و دانشجویانش همچنان چهارشنبهها برای دریافت رهنمودهای علمی و پژوهشی به دفتر او مراجعه میکردند.
برخلاف بسیاری از نویسندگان، برخی از آثار علمی خود را با قیمتهای پایین و حتی رایگان در اختیار علاقهمندان قرار داد. آثار او مانند نهجالبلاغه، تاریخ تحلیلی اسلام، پس از پنجاه سال و دیگر پژوهشهای ارزشمند، بارها تجدید چاپ شدند و در اختیار پژوهشگران، دانشجویان، و علاقهمندان به تاریخ و ادب فارسی قرار گرفتند.
صبحی که فرزانهای خاموش شد
صبح روز یکشنبه ۲۳ دی ۱۳۸۶ خورشیدی، دانشگاه تهران و محافل علمی ایران یکی از برجستهترین اندیشمندان خود را از دست دادند. دکتر سید جعفر شهیدی که عمر خویش را صرف پژوهش، تدریس، ترجمه، و فرهنگنگاری کرده بود، در ساعت ۱۱ صبح چشم از جهان فروبست. پیکر استاد پس از مراسم تشییع، به امامزاده عبدالله شهرری انتقال یافت و در آنجا به خاک سپرده شد. مکانی که میزبان بسیاری از بزرگان و فرهیختگان ایرانی بوده است، این بار آرامگاه یکی از نامدارترین استادان ادب و تاریخ ایران شد.
نام سید جعفر شهیدی، فراتر از یک استاد دانشگاه، یک مورخ یا مترجم، در تاریخ فرهنگ و زبان فارسی ماندگار شد. میراث علمی، اخلاقی، و فرهنگی او، همچنان الهامبخش نسلهای آینده خواهد بود.
برای خواندن مطالب بیشتر و جذابتر و همراهی با ما در راستای ساختن بنیادی نیک و مستحکم برای دانشگاه و پیشبردن مرزهای علم، سایت و صفحات بنیاد حامیان دانشگاه تهران در فضای مجازی را دنبال نمایید.
برای ورود به صفحه حمایت مالی سریع از دانشگاه تهران: کلیک کنید
برای ورود به صفحه جایزه حمایتی تحصیلی بنیاد حامیان: کلیک کنید
برای ورود به صفحه آپارات بنیاد حامیان: کلیک کنید
برای ورود به کانال تلگرام بنیاد حامیان: کلیک کنید
برای ورود به صفحه لینکدین بنیاد حامیان: کلیک کنید
برای ورود به صفحه اینستاگرام بنیاد حامیان: کلیک کنید
برای ورود به کانال واتساپ بنیاد حامیان: کلیک کنید
برای ورود به کانال بله بنیاد حامیان: کلیک کنید
برای ورود به کانال ایتا بنیاد حامیان: کلیک کنید
نویسنده: گلناز زندکریمی
گرافیست: شقایق دهقانی
